Zwiastowanie dla oczu – sztuka ewangelicka w ikonosferze kościołów na Warmii i Mazurach

Zapowiedź wystawy

Zmartwychwstanie, Północne Włochy, II. połowa XV w.
Parafia Ewangelicko-Augsburska, Nidzica (Neidenburg).

Rocznica 500-lecia Reformacji mająca miejsce w 2017 roku, stała się w całej Europie okazją, impulsem i inspiracją do zorganizowania wielu wystaw prezentujących szeroko pojęte dziedzictwo historyczne, artystyczne i kulturowe protestantów.

Jubileusz ów zainspirował również Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku i Muzeum Pomnika Historii „Frombork Zespół Katedralny”, które pierwotnie zamierzały przygotować  wspólną, czasową ekspozycję o charakterze jubileuszowym, jednak podjęta kwerenda ujawniła tak interesujące, pojemne treściowo i ikonograficznie dziedzictwo sztuki ewangelickiej z terenu Warmii i Mazur, iż zdecydowano o zmianie charakteru przygotowywanej wystawy. Tym samym badania nad zachowanymi dziełami sztuki przedłużono o rok, jednocześnie zaś powstał koncept wystawy, która miałaby w swoim podstawowym założeniu zaprezentować ową sztukę w szerszym „bogatszym” kontekście. „Bogactwo” oznacza tu zarówno wielowątkową różnorodność formy i techniki (obrazy, rzeźby, wyroby rzemiosła artystycznego, złotnictwo, witraże, starodruki), ale także różnorodność wątków tematycznych (ikonografia biblijna, portrety pastorów i Marcina Lutra, figury aniołów chrzcielnych, płyty ofiar wojen, blachy trumienne, chorągwie nagrobne, itp.).

Chorągiew nagrobna Johanna Ernsta Küchmeistra von Sternberg, 1686 r.
Kościół rzymskokatolicki p.w. Świętego Krzyża, Szestno (Seehesten). Pierwotnie – kościół ewangelicki w Szestnie.

Ekspozycję podzielono na trzy tematyczno-problemowe strefy. Strefa I ilustruje „Trójdźwięk krwi, wody i Ducha” reprezentowane przez ołtarz, chrzcielnicę i ambonę. Zgodnie z funkcją i przeznaczeniem zaprezentowano tu m.in.: dwie pary aniołów ołtarzowych (tzw. Abendmahlsengel) z ok. 1700 roku, 10 figur aniołów chrzcielnych (9 z nich należy do Muzeum Pomnika Historii „Frombork Zespół Katedralny”, zaś jedna rzeźba pochodzi z Parafii Ewangelicko-Metodystycznej w Gierzwałdzie), XVI-wieczne misy chrzcielne ze zbiorów prywatnych, XVI-wieczną misę chrzcielną ze sceną „Zwiastowania” z Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Nidzicy, misę chrzcielną z kościoła w Łęgutach fundacji Eufrozyny von  Borck (1685 r.) obecnie w Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Ostródzie, XX-wieczne nalewki chrzcielne z Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Wejsunach (filiał Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Piszu) oraz XVII-wieczną ambonę znajdującą się w kościele rzymskokatolickim p.w. św. Józefa w Nawiadach (dawniej kościele ewangelickim).

Anioł chrzcielny lecący z Paterswalde (Большая Поляна)
Rzeźba drewniana polichromowana, złocona, 1718 r.

Strefa II odnosząc się do pojmowanego symbolicznie „Obrazu” ukazuje rolę obrazowania, obrazowanie słowem, obrazowanie Biblii i alegorii, obrazy umieszczane na emporach, ławkach, lożach kolatorskich i konfesjonałach. Tą grupę tematyczną „wizualizują” m.in.: przedstawienie „Ukrzyżowania” (XVIII w.) i „Chrystusa ratującego tonącego Piotra” (XIX w.) z Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Szczytnie, figury Ukrzyżowanego Chrystusa z Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Kętrzynie i Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Sorkwitach, witrażowe skrzydła okienne ze sceną „Narodzenia Chrystusa”, „Chrystusa-Dobrego Pasterza”, „Niesienia Krzyża” i „Zmartwychwstania” (1930 r.) z kościoła ewangelickiego w Jerutkach (obecnie z Parafii Ewangelicko-Augbsurskiej w Ostródzie), XV-wieczny włoski obraz „Zmartwychwstanie Chrystusa” oraz XVII-wieczny tryptyk fundacyjny z Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Nidzicy, XVII-wieczny malowany konfesjonał ze zbiorów Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku, XVIII-wieczne malowane drzwi przedstawiające „Człowieka, Czas i Śmierć” i przedpiersie balustrady ławy prowizorów ze scenami biblijnymi z Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu.

Kwatery witrażowe Narodzenie Chrystusa i Chrystus-Dobry Pasterz z kościoła ewangelickiego w Jerutkach (obecnie z Parafii Ewangelicko-Augbsurskiej w Ostródzie), pracownia Emila Krügera, Królewiec 1930 r.

Strefa III dotyczy sposobów portretowania „Człowieka”, odnosi się do jego symbolicznej obecności w przestrzeni kościoła i prezentuje formy upamiętniania indywidualnych postaci, rodzin, rodów i kolatorów. Ten obszar tematyczny charakteryzuje wybitna różnorodność. Zdecydowanie dominuje w nim pamięć o zmarłych reprezentowana przez: blachy trumienne z Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Elblągu i blachy epitafijne z Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku, chorągiew nagrobną Johanna Ernsta Kuchmeistra von Sternberg (1686 r.) z kościoła rzymskokatolickiego p.w. Świętego Krzyża w Szestnie (dawniej kościoła ewangelickiego), epitafijną figurę oranta (XVI/XVII w.) ze zbiorów prywatnych czy epitafijne tablice ofiar wojen z kościołów w Pasymiu, Ostródzie, Sorkwitach, Dźwierzutach, Fromborku i Szczytnie. Osobny wątek stanowią umieszczane w kościołach portrety Marcina Lutra i galerie portretów pastorów reprezentowane na ekspozycji m. in. przez: XVII-wieczne drzwi ambony z wizerunkiem Marcina Lutra (z kościoła rzymskokatolickiego p.w. Matki Boskiej Zwycięskiej w Łabędniku, dawniej kościoła ewangelickiego), XVII-wieczne malowane płyciny z portretami pastorów (z kościoła rzymskokatolickiego p.w. Niepokalanego Serca N. Maryi Panny w Barcianach, dawniej kościoła ewangelickiego), „Portret Tymoteusza Gizewiusza” (ok. 1810 r.) z Muzeum Mazurskiego w Szczytnie.

Portret Tymoteusza Gizewiusza” (ok. 1810 r.) z Muzeum Mazurskiego w Szczytnie.

Na wystawie zgromadzono również przykłady złotnictwa (m.in. puszkę na hostie, dzbany komunijne i kielichy ze zbiorów prywatnych, Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku,  Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Wejsunach (filiał Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Piszu), Parafii Ewangelicko-Augsburskich w Ostródzie i Nidzicy oraz rzemiosła artystycznego (np. skarbona jałmużnicza z kościoła ewangelickiego w Jerutkach, obecnie w Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Ostródzie). Całość ekspozycji uzupełniają druki i starodruki ze zbiorów Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku, Archiwum Diecezjalnego w Elblągu i Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Nidzicy.

Wszystkie obiekty prezentowane na ekspozycji wypożyczono z kościołów ewangelicko-augsburskich, kościołów ewangelicko-metodystycznych, kościołów rzymskokatolickich będących przed wojną kościołami ewangelickimi, ze zbiorów Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku, Muzeum Pomnika Historii Frombork Zespół Katedralny, Muzeum Archeolo-giczno-Historycznego w Elblągu, Muzeum Mazurskiego w Szczytnie, Archiwum Diecezjalnego w Elblągu i zbiorów prywatnych.

Za okazaną, ogromną pomoc i przychylność w trakcie pracy nad wystawą chcielibyśmy wyrazić naszą wielką wdzięczność Księdzu Biskupowi Diecezji Mazurskiej Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego Pawłowi Hause, Księdzu Arcybiskupowi Metropolicie Warmińskiemu Józefowi Górzyńskiemu, Panu Rejnoldowi Kuchn z Muzeum Reformacji Polskiej w Mikołajkach, Panu Waldemarowi Mierzwie z Oficyny Wydawniczej „Retman”, s. Janinie Bosko z Wydziału Sztuki Kościelnej Archidiecezji Warmińskiej oraz wszystkim księżom pastorom i księżom katolickim współpracującym przy organizacji wystawy.

Nasze podziękowania dotyczą nie tylko odbytych kwerend, w tym miejscu chcielibyśmy szczególnie podziękować księżom pastorom za konsultacje dotyczące użyczonych obiektów oraz twórcze, mądre i szczere rozmowy o minionej historii, oraz bolesnej przeszłości Warmii i Mazur. Rozmowy te i spotkania stały się dla nas inspiracją podczas przygotowywania wystawy i mamy nadzieję, że ekspozycja w pełni odda zarówno piękno prezentowanych zabytków, jak i będzie stanowić wyraz naszej pamięci o trudnych dla ewangelików latach powojennych.

Teraźniejszość czyni nas bogatszymi o doświadczenie starszych pokoleń, dzięki czemu możemy dzisiaj budować międzykulturowe i międzywyznaniowe mosty, kreując przestrzeń prawdziwego ekumenizmu.

Jowita Jagla 

Portret Marcina Lutra na drzwiach do ambony, 1647 r.
Kościół rzymskokatolicki p.w. Matki Boskiej Zwycięskiej, Łabędnik (Gross Schwansfeld). Pierwotnie- kościół ewangelicki w Labędniku.

Główne elementy doktryny i praktyki ewangelickiej.

1. Uznanie znaczenia pierwszych soborów powszechnych, lecz tylko Pismo Święte jest źródłem Bożego objawienia (sola scriptura).

2. Głową Kościoła nie jest papież, ale Jezus Chrystus, będący jedynym pośrednikiem w zbawieniu (solus Christus).

3. Dla zbawienia najważniejszy jest wewnętrzny akt wiary (sola fide). Wiara jest ufnością wobec Boga i posłuszeństwem jego woli, a owocem wiary są dobre uczynki.

4. Sakramenty są „znakami i świadectwami woli Bożej”. Uznawane są jedynie dwa, jako zgodne z Pismem Świętym i ustanowione przez Jezusa Chrystusa: Chrzest i Komunia Święta podawana pod dwiema postaciami. Chrzest uznawany za środek łaski Bożej, udzielany jest niemowlętom. W myśl teologii luterańskiej obecność Chrystusa w eucharystii jest rozumiana  jako rzeczywista i cielesna.

5. Matkę Jezusa jako „błogosławioną między niewiastami” ewangelicy otaczają czcią i stawiają za wzór wiary oraz posłuszeństwa wobec Boga, lecz nie modlą się do Niej. Odrzucają również kult świętych – modlić powinno się do Trójjedynego Boga, natomiast świętych należy wspominać i naśladować.

6. Pobożność ewangelicka opiera się na posłuszeństwie wobec Słowa Bożego, na szczerej modlitwie, przykładnym życiu rodzinnym i sumiennym wykonywaniu wszelkich obowiązków.

7. Ewangelicy praktykują spowiedź ogólną, ale uznają również spowiedź indywidualn

8. Duchowni – biskupi, księża i diakoni przewodniczą nabożeństwu ewangelickiemu. Nie obowiązuje ich celibat. Ewangelicy uznają kapłaństwo powszechne ochrzczonych.

Rejnold Kuchn, Muzeum Reformacji Polskiej w Mikołajkach

 

 

Kościoły, instytucje i kolekcje prywatne reprezentowane na wystawie

Kościoły ewangelicko-augsburskie:
Parafia Ewangelicko-Augsburska, Kętrzyn.
Parafia Ewangelicko-Augsburska, Nidzica.
Parafia Ewangelicko-Augsburska, Ostróda.
Kościół Ewangelicko-Augsburski w Łęgutach, filiał Parafii Ewangelicko-Augsburskiej
w Ostródzie.
Parafia Ewangelicko-Augsburska, Pasym.
Kościół Ewangelicko-Augsburski w Dźwierzutach, filiał Parafii Ewangelicko-Augsburskiej
w Pasymiu.
Parafia Ewangelicko-Augsburska, Pisz.
Kościół Ewangelicko-Augsburski w Wejsunach, filiał Parafii Ewangelicko-Augsburskiej
w Piszu.
Parafia Ewangelicko-Augsburska, Sorkwity.
Kościół Ewangelicko-Augsburski w Warpunach, filiał Parafii Ewangelicko-Augsburskiej
w Sorkwitach.
Parafia Ewangelicko-Augsburska, Szczytno.


Kościoły ewangelicko – metodystyczne:
Parafia Ewangelicko-Metodystyczna Łaski Bożej, Ostróda.
Parafia Ewangelicko-Metodystyczna Zmartwychwstania Pańskiego, Gierzwałd.


Kościoły Archidiecezji Warmińskiej:
Kościół rzymskokatolicki p.w. Niepokalanego Serca Marii, Barciany.
Kościół rzymskokatolicki p.w. św. Wawrzyńca, Barczewko.
Bazylika archikatedralna p.w. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i św. Andrzeja
Apostoła, Frombork.
Kościół rzymskokatolicki p.w. św. Andrzeja Boboli, Gudniki, filia Parafii p.w. św. Piotra
i Pawła w Reszlu.
Kościół rzymskokatolicki p. w. Matki Boskiej Zwycięskiej, Łabędnik.
Kościół rzymskokatolicki p.w. św. Józefa, Nawiady.
Kościół rzymskokatolicki p.w. Świętego Krzyża, Szestno.
Kościoły i instytucje Diecezji Elbląskiej:
Kościół rzymskokatolicki p.w. Podwyższenia Krzyża Świętego, Przezmark, filia parafii
p.w. Niepokalanego Serca Maryi, Pomorska Wieś.
Kościół p. w. św. Michała Archanioła, Zwierzno.
Archiwum Diecezji Elbląskiej.


Muzea:
Muzeum Archeologiczno-Historyczne w Elblągu.
Muzeum Mikołaja Kopernika we Fromborku.
Muzeum Pomnika Historii „Frombork Zespół Katedralny”.
Muzeum Mazurskie w Szczytnie, Oddział Muzeum Warmii i Mazur w Olsztynie.


Zbiory prywatne:
Kolekcje prywatne, Śląsk.
Zbiory prywatne, Tczew i Gdańsk.
Zbiory prywatne, Gdańsk.